Sanoat obyektlarida chang yigʻish va ATEX

Yogʻochsozlik, plastmassa, oziq-ovqat, kimyo, metallga ishlov berish va farmatsevtika kabi koʻplab sohalarda ishlab chiqarish jarayonida chang hosil boʻladi. Bu chang ham xodimlar salomatligi, ham mahsulot sifati uchun yigʻib olinishi kerak. Biroq changning katta qismi yonuvchan boʻlib, maʼlum sharoitlarda portlashi mumkin. Shu sababli sanoat chang yigʻish tizimini faqat filtrlash ishi sifatida emas, portlash xavfsizligi masalasi sifatida ham koʻrib chiqish kerak.

Chang portlashi qanday yuz beradi?

Chang portlashi uchun yonuvchan chang, kislorod va olov manbai kerak. Bunga qoʻshimcha ravishda changning havoda yetarli konsentratsiyada tarqalgani va yopiq hajm ichida boʻlishi hodisani yongʻindan portlashga aylantiradi. Chang yigʻish tizimlarida, ayniqsa filtr korpusi va havo kanallari ichida, bu shartlar bir vaqtda yuzaga kelishi mumkin.

Xavfni baholashda changning xususiyatlari hal qiluvchi ahamiyatga ega. Portlash kuchi (Kst), maksimal portlash bosimi (Pmax), minimal alangalanish energiyasi va minimal alangalanish harorati kabi qiymatlar laboratoriya sinovlari orqali aniqlanadi. Loyihalash va himoya choralari shu maʼlumotlarga asoslanadi. Adabiyotdagi qiymatlar umumiy tasavvur berishi mumkin; biroq muhim hollarda obyektda hosil boʻladigan changning oʻz sinov natijalari bilan ishlash toʻgʻriroq.

ATEX doirasi

Yevropa va Turkiyada portlash xavfli muhitlar ikkita asosiy normativ hujjat doirasida koʻrib chiqiladi:

• 2014/34/EU direktivasi: Potensial portlash xavfli muhitlarda qoʻllaniladigan uskunalar va himoya tizimlariga tegishli. Ishlab chiqaruvchiga qoʻyiladigan talablarni oʻz ichiga oladi.
• 1999/92/EC direktivasi: Portlash xavfli muhitlarda ishlaydigan xodimlarni himoya qilishga tegishli. Ish beruvchiga qoʻyiladigan talablarni oʻz ichiga oladi.

Turkiyada ushbu direktivalar milliy reglamentlar orqali qonunchilikka kiritilgan. Ish beruvchi xavfni baholash va portlashdan himoya hujjatini tayyorlashi shart. Yonuvchan chang mavjud joylar portlash xavfli chang buluti hosil boʻlish chastotasiga qarab 20, 21 va 22-zonalarga ajratiladi. Bu tasnifda EN 60079-10-2 standarti hisobga olinadi. Zonaga mos toifa va markirovkaga ega uskunalarni tanlash zarur.

Chang yigʻish tizimida asosiy himoya choralari

Himoya strategiyasi ikki bosqichda quriladi. Avval olov manbalari va portlash xavfli muhit hosil boʻlishi eng kam darajaga tushiriladi. Soʻngra baribir portlash yuz bersa, uning taʼsiri cheklanadi. Obyektda tez-tez qoʻllaydigan choralarimiz quyidagilar:

• Yerga ulash va potensiallarni tenglashtirish: Havo kanallari, filtr korpusi va oʻtkazuvchan qismlar statik elektr toʻplanishiga qarshi yerga ulanadi. Zarur hollarda antistatik filtr elementlari qoʻllaniladi.
• Portlash bosimini chiqarish: Filtr korpusiga mos oʻlchamdagi portlash bosimini chiqarish panellari oʻrnatiladi. Chiqarish yoʻnalishi odamlar boʻlmaydigan xavfsiz hududga yoʻnaltiriladi.
• Portlashni bostirish: Bosimni chiqarish imkoni boʻlmagan hollarda, masalan bino ichidagi uskunalarda, kimyoviy bostirish tizimlari koʻrib chiqiladi.
• Izolyatsiya: Portlashning havo kanallari orqali ishlab chiqarish maydoniga qaytib tarqalishining oldini olish uchun teskari klapanlar yoki izolyatsiya klapanlari qoʻllaniladi. Changni chiqarish nuqtasida shlyuzli dozator kabi elementlar bu vazifani bajarishi mumkin.
• Uchqunni aniqlash va oʻchirish: Uchqun tashilishi xavfi bor jarayonlarda havo kanalida aniqlash va oʻchirish tizimlari qoʻllaniladi.

Qaysi chora zarurligi changning xususiyatlari, filtr hajmi va joylashuvga bogʻliq. Shu sababli yechim har bir obyekt uchun alohida belgilanadi. Portlash bosimini chiqarish panellari, bostirish va izolyatsiya tizimlari kabi himoya tizimlari 2014/34/EU doirasida tegishli hujjatlarga ega boʻlishi kerak. Bu elementlarni tanlash va oʻlchamlarini aniqlash filtr ishlab chiqaruvchisi va himoya tizimi yetkazib beruvchisi maʼlumotlari bilan birga amalga oshiriladi. Montajdan keyin ham tizim loyiha farazlariga muvofiq oʻrnatilgani tekshirilishi kerak.

Loyihalashda eʼtibor beriladigan boshqa jihatlar

Portlash xavfsizligi kabi tizimning yigʻish samaradorligi ham muhim. Chang manbasida yetarli darajada ushlanmasa, chang muhitga tarqaladi va vaqt oʻtishi bilan sirtlarda toʻplanadi. Toʻplangan chang kichik hodisadan soʻng havoga koʻtarilib, kattaroq ikkilamchi portlashga sabab boʻlishi mumkin. Shu sababli yaxshi yigʻish tizimi muntazam tozalash bilan birga chang toʻplanishini kamaytirishning asosiy vositasidir. Loyihalashda quyidagilarga eʼtibor beramiz:

• Zont va soʻrish nuqtalarini manbaga yaqin va toʻgʻri joylashtirish
• Havo kanallarida chang choʻkishining oldini oladigan tashish tezligini taʼminlash
• Havo kanali trassasida chang toʻplanishiga sabab boʻladigan uzun gorizontal uchastkalar va keskin burilishlardan qochish
• Filtr turi va filtr sirti maydonini changga mos tanlash
• Filtr qurilmasini imkon qadar bino tashqarisiga joylashtirish
• Elektr uskunalarini joylashgan zonasiga mos tanlash

Tizimni ekspluatatsiya qilish ham xavfsizlikning bir qismi. Filtrdagi bosimlar farqi kuzatilishi, chang bunkeri muntazam boʻshatilishi, portlash panellari va izolyatsiya elementlari davriy tekshirilishi kerak.

Mavjud obyektlarda ham ehtiyotkor boʻlish kerak. Yangi dastgoh qoʻshish, soʻrish nuqtalari sonini oshirish yoki xomashyoni oʻzgartirish tizimning ham yigʻish samaradorligini, ham portlash xavfini oʻzgartirishi mumkin. Bunday oʻzgarishlardan oldin:

• Ventilyator quvvati va havo kanallaridagi tezliklarning yangi sharoitga mosligi tekshirilishi kerak.
• Yangi changning xususiyatlari mavjud himoya choralari bilan solishtirilishi kerak.
• Xavfni baholash va portlashdan himoya hujjati yangilanishi kerak.

Yonuvchan chang mavjud obyektlarda chang yigʻish tizimi texnologik jarayon, mehnat xavfsizligi va mexanik loyihalash birgalikda koʻrib chiqilganda xavfsiz va samarali ishlaydi. Obyekt egasining xavfni baholash va portlashdan himoya hujjati ushbu loyihaning asosiy kirish maʼlumotlaridir. Ekura sifatida chang yigʻish tizimlarini loyihalash, yetkazib berish, montaj qilish va ishga tushirish bosqichlarida shu doirada yordam bera olamiz.