Өнеркәсіп нысандарындағы шаң жинау және ATEX

Ағаш өңдеу, пластмасса, тамақ, химия, металл және фармацевтика сияқты көптеген салаларда өндіріс барысында шаң түзіледі. Бұл шаң қызметкерлердің денсаулығы үшін де, өнім сапасы үшін де жиналуы тиіс. Алайда шаңның едәуір бөлігі жанғыш және белгілі бір жағдайларда жарылуы мүмкін. Сондықтан өнеркәсіптік шаң жинау жүйесін тек сүзу міндеті ретінде ғана емес, жарылыс қауіпсіздігі мәселесі ретінде де қарастыру қажет.

Шаң жарылысы қалай болады?

Шаң жарылысы үшін жанғыш шаң, оттегі және тұтану көзі қажет. Сонымен қатар шаңның ауада жеткілікті концентрацияда шашырауы және тұйық көлемде болуы жануды жарылысқа айналдырады. Шаң жинау жүйелерінде, әсіресе сүзгі корпусы мен ауа өткізгіштердің ішінде, бұл жағдайлар бір мезгілде орын алуы мүмкін.

Қауіпті бағалауда шаңның қасиеттері шешуші рөл атқарады. Жарылыс қарқындылығы (Kst), ең жоғары жарылыс қысымы (Pmax), ең аз тұтану энергиясы және ең төменгі тұтану температурасы сияқты көрсеткіштер зертханалық сынақтармен анықталады. Жобалық және қорғаныс шаралары осы деректерге негізделеді. Анықтамалық мәндер жалпы түсінік береді, бірақ маңызды жағдайларда нақты нысанда түзілетін шаңның өз сынақ нәтижелеріне сүйенген дұрыс.

ATEX аясы

Еуропада және Түркияда жарылыс қаупі бар орталар екі негізгі құжатпен реттеледі:

• 2014/34/EU директивасы: ықтимал жарылыс қаупі бар орталарда қолданылатын жабдықтар мен қорғаныс жүйелеріне қатысты. Өндірушілерге қойылатын талаптарды қамтиды.
• 1999/92/EC директивасы: жарылыс қаупі бар орталардағы қызметкерлерді қорғауға қатысты. Жұмыс берушілерге қойылатын талаптарды қамтиды.

Түркияда бұл директивалар ұлттық регламенттер арқылы заңнамаға енгізілген. Жұмыс беруші тәуекелдерді бағалауға және жарылыстан қорғау құжатын дайындауға міндетті. Жанғыш шаң бар аймақтар жарылыс қаупі бар шаң бұлтының түзілу жиілігіне қарай 20, 21 және 22-аймақтар болып жіктеледі. Жіктеу кезінде EN 60079-10-2 стандарты ескеріледі. Аймаққа сәйкес санаты мен таңбалауы бар жабдықты таңдау қажет.

Шаң жинау жүйесіндегі негізгі қорғаныс шаралары

Қорғаныс стратегиясы екі кезеңнен құрылады. Алдымен тұтану көздері мен жарылыс қаупі бар ортаның түзілуі барынша азайтылады. Содан кейін, егер жарылыс бәрібір орын алса, оның салдары шектеледі. Нысандарда жиі қолданатын шараларымыз:

• Жерге тұйықтау және потенциалдарды теңестіру: ауа өткізгіштер, сүзгі корпусы және ток өткізгіш бөлшектер статикалық электрдің жиналуына қарсы жерге тұйықталады. Қажет болған жағдайда антистатикалық сүзгі элементтері қолданылады.
• Жарылыс қысымын шығару: сүзгі корпусына есептік өлшемдегі жарылыс қысымын шығаратын панельдер орнатылады. Шығару бағыты адамдар жоқ қауіпсіз аймаққа бағытталады.
• Жарылысты басу: қысымды шығару мүмкін болмаған жерлерде, мысалы ғимарат ішіндегі жабдықтар үшін, химиялық басу жүйелері қарастырылады.
• Оқшаулау: жарылыс ауа өткізгіштер арқылы өндірістік аймаққа кері таралмауы үшін кері немесе оқшаулағыш клапандар қолданылады. Шаң түсіру нүктесінде бұл функцияны шлюздік қоректендіргіш сияқты элементтер атқара алады.
• Ұшқынды анықтау және сөндіру: ұшқын тасымалдану қаупі бар процестерде ауа өткізгіштерге анықтау және сөндіру жүйелері орнатылады.

Қандай шаралар қажет екені шаңның қасиеттеріне, сүзгі көлеміне және орналасуына байланысты. Сондықтан шешім әр нысан үшін жеке анықталады. Жарылыс қысымын шығаратын панельдер, басу және оқшаулау жүйелері сияқты қорғаныс жүйелерінің 2014/34/EU аясында тиісті құжаттары болуы қажет. Бұл элементтерді таңдау және есептеу сүзгі өндірушісі мен қорғаныс жүйесі жеткізушісінің деректерін пайдалана отырып жүргізіледі. Монтаждан кейін жүйенің жобалық болжамдарға сәйкес орнатылғанын да тексеру керек.

Жобалаудағы басқа аспектілер

Жарылыс қауіпсіздігімен қатар жүйенің шаңды ұстау тиімділігі де маңызды. Шаң көзінде жеткілікті ұсталмаса, ол бөлмеге таралып, уақыт өте келе беттерге шөгеді. Шөккен шаң шағын оқиғадан кейін ауаға көтеріліп, әлдеқайда қуатты қайталама жарылысқа әкелуі мүмкін. Сондықтан жақсы шаң жинау жүйесі тұрақты тазалаумен бірге шаң жиналуын азайтудың негізгі құралы болып табылады. Жобалау кезінде біз мыналарға назар аударамыз:

• Шатырлар мен сору нүктелерін көзге жақын әрі дұрыс орналастыру
• Ауа өткізгіштерде шаңның шөгуіне жол бермейтін тасымалдау жылдамдығын қамтамасыз ету
• Ауа өткізгіш трассасында шаң жиналуына әкелетін ұзын көлденең учаскелер мен күрт бұрылыстардан аулақ болу
• Сүзгі түрі мен сүзгі бетінің ауданын шаңның қасиеттеріне сәйкес таңдау
• Мүмкіндігінше сүзгі қондырғысын ғимараттан тыс орналастыру
• Электр жабдықтарын аймаққа сәйкес таңдау

Жүйені пайдалану да қауіпсіздіктің бір бөлігі. Сүзгідегі қысым айырмасын бақылап, шаң жинағышты үнемі босатып, жарылыс панельдері мен оқшаулау элементтерін мерзімді түрде тексеріп отыру қажет.

Жұмыс істеп тұрған нысандарда да сақ болу керек. Жаңа станок қосу, сору нүктелерінің санын көбейту немесе шикізатты ауыстыру жүйенің шаң ұстау тиімділігін де, жарылыс қаупін де өзгертуі мүмкін. Мұндай өзгерістер алдында:

• Желдеткіш өнімділігі мен ауа өткізгіштердегі жылдамдықтардың жаңа жағдайға сәйкестігін тексеру қажет.
• Жаңа шаңның қасиеттерін қолданыстағы қорғаныс шараларымен салыстыру қажет.
• Тәуекелдерді бағалау мен жарылыстан қорғау құжатын жаңарту қажет.

Жанғыш шаң бар нысандарда шаң жинау жүйесі технологиялық процесс, еңбек қауіпсіздігі және механикалық жобалау бірге қарастырылғанда қауіпсіз әрі тиімді жұмыс істейді. Нысан иесінің тәуекелдерді бағалауы мен жарылыстан қорғау құжаты осы жобалаудың негізгі бастапқы деректері болып табылады. Ekura ретінде шаң жинау жүйелерін жобалау, жеткізу, монтаждау және іске қосу кезеңдерінде осы аяда қолдау көрсете аламыз.