Ameliyathane iklimlendirmesinde basınç kademelendirmesi

Ameliyathane iklimlendirmesinin temel amacı, ameliyat bölgesini olabildiğince temiz tutmak ve partikül ile mikroorganizma taşınımını kontrol altına almaktır. Bunun için filtrasyon ve hava dağıtımı kadar önemli bir başka unsur, hacimler arasındaki basınç kademelendirmesidir. Basınç kademelendirmesi, havanın temiz alandan daha az temiz alana doğru akmasını sağlar.

Basınç kademelendirmesi neden gerekli?

Hava, yüksek basınçlı hacimden düşük basınçlı hacme doğru akar. Ameliyat salonu çevresindeki hacimlere göre pozitif basınçta tutulduğunda, kapı aralıklarından ve sızıntı noktalarından hava dışarı doğru akar. Böylece koridordan veya yan hacimlerden kontamine havanın salona girmesi sınırlanır.

Ameliyathane bloğunda hacimler temizlik seviyelerine göre sıralanır. Tipik bir kademelendirmede ameliyat salonu en yüksek basınçta, hazırlık ve el yıkama gibi yan hacimler ara seviyede, koridor ise daha düşük seviyede tutulur. Ameliyat salonu ile bitişik hacim arasındaki pozitif basınç farkı genellikle +15 Pa mertebesindedir. Kesin değerler ise projeye ve yürürlükteki standartlara göre belirlenir. Bu konuda DIN 1946-4 gibi standartlar ile ulusal sağlık mevzuatı dikkate alınır.

• Basınç farkı çok düşükse hava yönü kapı hareketleri ve rüzgâr etkisiyle kolayca bozulabilir.
• Basınç farkı çok yüksekse kapılar zor açılır, kapı aralıklarında ıslık sesi oluşabilir.
• Enfeksiyon izolasyon odaları gibi bazı hacimler ise negatif basınçta tutulur; bu hacimlerin blok içindeki konumu ayrıca ele alınır.

Kademelendirme yalnızca ameliyat salonuyla sınırlı değildir. Steril malzeme deposu gibi temiz hacimler de çevrelerine göre pozitif tutulurken, kirli malzeme ve atık hacimleri genellikle komşu hacimlere göre negatif tutulur. Böylece kirli alanlardan çıkan havanın temiz koridorlara yayılması önlenir. Tüm bloğun hastanenin genel alanlarına göre basınç ilişkisi de tasarımda ele alınır. Bu nedenle tasarıma, her hacmin hedef basıncını ve hava akış yönlerini gösteren bir basınç şeması hazırlayarak başlıyoruz. Bu şema; mekanik, mimari ve otomasyon ekipleri için ortak bir referans olur.

Basınç nasıl oluşturulur?

Hacimdeki basınç, oraya verilen ve oradan çekilen hava debileri arasındaki farkla oluşturulur. Pozitif basınç istenen hacme, egzoz veya dönüş debisinden daha fazla hava verilir. Aradaki fazla hava, kapı aralıkları ve sızıntı noktalarından komşu hacimlere akar. Bu nedenle basınç farkını belirleyen iki temel unsur vardır:

• Debi farkı: Üfleme ile emiş arasındaki fark, hedef basınca göre hesaplanır ve sabit tutulur.
• Hacmin sızdırmazlığı: Kapı, tavan, aydınlatma ve tesisat geçişlerindeki açıklıklar ne kadar fazlaysa aynı basınç için o kadar fazla hava gerekir.

Bu yüzden basınç kademelendirmesi yalnızca mekanik bir konu değildir. Mimari detaylar, kapı tipleri ve tesisat geçişlerinin sızdırmazlığı da sonucu doğrudan etkiler. Tasarım aşamasında bu konuları mimari ve elektrik ekipleriyle birlikte ele alıyoruz.

Kontrol ve izleme

Basıncın gün boyunca kararlı kalması için hava debilerinin sabit tutulması gerekir. Filtreler kirlendikçe sistem direnci artar ve fan debisi düşme eğilimine girer. Bu durum, değişken hızlı fanlar ve debi kontrol elemanlarıyla telafi edilir. Hacim bazında kullanılan debi kontrol damperleri, üfleme ve emiş debilerini belirlenen değerlerde tutar.

• Ameliyat salonu ile bitişik hacimler arasında fark basınç ölçümü yapılır.
• Basınç değeri salon girişindeki bir gösterge panelinde izlenebilir.
• Değer belirlenen aralığın dışına çıktığında, kapı açılmaları için uygun bir gecikme süresiyle alarm verilir.
• Veriler bina otomasyon sistemine aktarılarak kayıt altına alınır.

Ameliyathanenin kullanılmadığı saatlerde enerji tasarrufu için debiler azaltılabilir. Bu durumda bile basınç yönünün korunması gerekir. Bunun için bekleme modunda da üfleme ve emiş debileri arasındaki fark korunacak şekilde kontrol senaryosu kurulur. Bekleme modundan normal moda geçiş süresi de işletme planına uygun olarak belirlenmelidir.

Devreye alma, TAD ve periyodik kontrol

Basınç kademelendirmesinin kâğıt üzerinde doğru olması yeterli değildir; sahada ölçülerek doğrulanması gerekir. Devreye alma sürecinde hacimlerin üfleme ve emiş debileri ölçülür, debi kontrol elemanları ayarlanır ve basınç farkları kapılar kapalıyken kontrol edilir. Bu çalışma, test, ayar ve dengeleme (TAD) sürecinin bir parçasıdır.

Hastanelerde bu doğrulama genellikle daha kapsamlı bir validasyonun içinde yer alır. HEPA filtre sızdırmazlık testleri, hava akış görselleştirme, partikül sayımı, sıcaklık ve nem ölçümleri de bu kapsamda değerlendirilir. Teslimden sonra filtre değişimleri, tadilatlar veya ekipman arızaları basınç dengesini değiştirebilir. Bu nedenle ölçümlerin periyodik olarak tekrarlanması önerilir. Tadilat sonrasında, özellikle tavan, kapı veya tesisat geçişlerinde değişiklik yapıldıysa, basınç farklarının yeniden ölçülmesi iyi bir uygulamadır.

Ameliyathanede doğru basınç kademelendirmesi; tasarım, yapı detayları, kontrol sistemi ve sahada yapılan ölçümler birlikte ele alındığında sağlanır. Ekura olarak hastane ve sağlık tesislerinde iklimlendirme sistemlerinin kurulumu, TAD ve devreye alma aşamalarında destek verebiliriz.